Τι κρύβουν τα πανηγύρια

-Γράφει ο Χρήστος Δούκας/

-ο Χρήστος Δούκας, είναι δρ πολιτικής της εκπαίδευσης, πρώην ΓΓ Διαβίου Μάθησης Υπουργείου Παιδείας, πρώην Αντιπρόεδρος Παιδαγωγικού Ινστιτούτου

Τι σημαίνουν γενικότερα τα πανηγύρια στις σημερινές πολιτισμικές-κοινωνικές συνθήκες;

Παρακολούθησα το βίντεο του δημάρχου Αθηναίων σχετικά με το πανηγύρι στο Λυκαβηττό και διερωτήθηκα τι είναι ένα πανηγύρι στην καρδιά της Αθήνας και σε τι διαφέρει από ένα παραδοσιακό πανηγύρι στην ύπαιθρο. Τι σημαίνουν γενικότερα τα πανηγύρια στις σημερινές πολιτισμικές-κοινωνικές συνθήκες;

Δεν ξέρω πολλά πράγματα από πανηγύρια. Οι όποιες εμπειρίες μου ξεκινούν από διηγήσεις για πανηγύρια στα Μεσόγεια Αττικής (Παιανία τόπος καταγωγής) για τα οποία εξιστορούσαν διάφορα «συμβάντα», πράγματα υπερβολικά πολλές φορές, ένδειξη απελευθέρωσης μετά τον εγκλεισμό σε παραδοσιακές απασχολήσεις και αναζητούσαν ευκαιρία να ξεφαντώσουν πέρα από τα όρια της καθημερινότητας. Αργότερα τα τοπικά γλέντια εκσυγχρονίστηκαν με προσκεκλημένους τραγουδιστές του συρμού, κατάλογο με μενού, κάτι από την τυπικότητα των συνεστιάσεων που συνέβαινε όπου οι λαδόκολες και τα πρόχειρα καθίσματα αντικαταστάθηκαν με σινιέ καθίσματα, τραπεζομάντηλα, τραπέζια κ.α.

Пέρα από τις εμπειρίες, κατάφερα επίσης να μάθω από διάφορα διαβάσματα, ελλήνων και ξένων συγγραφέων που επεφύλασσαν ιδιαίτερες σελίδες για πανηγύρια που αποτύπωναν τοπικά έθιμα και παραδόσεις. Έτσι έβλεπα την τοπικότητα σαν ένα στοιχείο πολυφωνίας των τοπικών κοινοτήτων και από την άλλη ένα στοιχείο συνοχής που συνένωνε διαφορετικές παραδόσεις σε μια κοινή εμπειρία, όπου το παρορμητικό υπερνικά τα στενά δεσμά της ορθολογικότητας και όπου η κοινωνική συνεύρεση ξεπερνά την απομόνωση και τη μοναξιά.

Έκανα και άλλες σκέψεις με αναφορά σε πράγματα που είχα ακούσει και διαβάσει, όταν έφτασε στην όσφρησή μου μια δυνατή μυρωδιά από ψήσιμο. Δεν χρειάστηκε πολύ να καταλάβω ότι ήταν μυρωδιά από ψήσιμο σαρδέλας. Βρίσκομαι στο κόρθι της Άνδρου, και αμέσως έφερα στο μυαλό μου την ανακοίνωση του τοπικού συλλόγου για την πραγματοποίηση της καθιερωμένης γιορτής της σαρδέλας τη μέρα αυτή.

Κάτι με παρακίνησε και οδήγησε τα βήματά προς την πλατεία της γιορτής, όπου ένα πολύβουο κύμα ανθρώπων κινούνταν προς την προέλευση της μυρωδιάς και δεν κατάλαβα πώς με παρέσυρε και βρέθηκα να κάθομαι σε ένα γιορτινό τραπέζι με συνδαιτημόνες άγνωστους ομοτράπεζους. Κανένα πρόβλημα, όλα ομαλά, τσουγκρίσαμε τα ποτήρια ευχηθήκαμε, είπαμε λόγια του κρασιού εν μέσω του συνδυασμού οσμής, μουσικής από τοπικούς μουσικούς και ένα πιάτο με εδέσματα στο οποίο κυριαρχούσαν κομμάτια από την εορταστική σαρδέλα.

Σκέφτηκα τι άλλο θα χρειαζόταν για να ξεφύγει κανείς από τις καθημερινές του έγνοιες και να συναντηθεί με τους άλλους και τότε θυμήθηκα τη θεωρία του μπαχτίν για το καρναβάλι ως υπέρβαση της καθημερινότητας και με την ανατρεπτική διάθεση που περικλείουν παρόμοιες εκδηλώσεις. Δεν πρόφτασα να προχωρήσω περισσότερο τις σκέψεις μου, όταν ένα χέρι απλώθηκε και με τραβούσε επίμονα, χωρίς να αφήνει περιθώριο για οποιαδήποτε αντίδραση.

Έτσι βρέθηκε να συμμετέχω στον κύκλο του χορού, προσπαθώντας να συντονίσω-μάταια- τα βήματά μου με αυτά του χορευτικού ρυθμού. Μετά κατάλαβα ότι αυτό δεν είχε ιδιαίτερη σημασία, όσο η ίδια η συμμετοχή στην κυκλοτερή κίνηση.

Ήταν κάτι ξεχωριστό, αφού σημασία εδώ δεν έχει η παρατήρηση, αλλά η δράση που σε βγάζει από τα στενά σύνορα. Είναι γεγονός ότι είχα αιφνιδιαστεί με όσα έβλεπα και άκουγα και δεν ήξερα μέχρι που θα φτάσει η κατάσταση αυτή. Το λάθος μου-αν ήταν λάθος-ήταν ότι προσπαθούσε να πλησιάσω το φαινόμενο με θεωρητικά ερμηνευτικά εργαλεία, ενώ επρόκειτο για εκδηλώσεις που μπορείς να πλησιάσεις μόνο σωματικά, αξιοποιώντας τις αισθήσεις σε αυτό το παιχνίδι μεταξύ πραγματικού-φανταστικού, λογικού-υπερβατικού κτλ, κτλ.

Ήταν ήδη πολύ αργά όταν πήρα το δρόμο της επιστροφής και μέσα στην ευωχία της περίστασης, συγκράτησα ένα τρόπο να μιλώ με τους συντοπίτες. Όταν συναντιέμαι, χαιρετώ ανεπιφύλακτα χωρίς αναστολές όλους/όλες, έχοντας σαν πιστοποιητικό γνωριμίας την κοινή μας εμπειρία: «ήμουν και εγώ στη γιορτή της σαρδέλας».

Βρέθηκα τότε νοερά στις εκδηλώσεις πολιτισμού που πραγματοποιεί ο δήμος αθηναίων και κάθε δήμος, ώστε να γίνουν ένα στοιχείο αναζωογόνησης στις γειτονιές. Έκανα τότε τη σκέψη ότι μπορεί να μη διαφέρουν στην ουσία οι εκδηλώσεις γιορτής και τα πολιτιστικά δρώμενα, είτε γίνονται στην ύπαιθρο είτε μεταφέρονται στα αστικά κέντρα. Παρά τις διαφορές στους τρόπου εκφοράς, τις συνενώνει μια αίσθηση κοινότητας, συναντήσεων και ανακάλυψης εκ νέου των χώρων, από διαδρομές καθημερινότητας σε τόπους σχέσεων και ανθρώπινων εμπειριών. Σε πόλεις κοινότητες ανθρώπινων σχέσεων αντί απρόσωποι δρόμοι, πλατείες και πάρκα

Οι πόλεις δεν είναι απλώς άθροισμα υποδομών, όπως ορισμένοι «βαρύγδουποι» σχολιαστές νομίζουν. Είναι κυρίως η ικανότητα να οικοδομούνται κοινότητες σχέσεων εμπιστοσύνης και επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων.

Καθώς μάλιστα οι δημόσιοι χώροι φαίνεται να αδειάζουν από παλιές πολιτικές συγκεντρώσεις και νοήματα, οι εκδηλώσεις πολιτισμού και ανθρώπινων συναντήσεων γίνονται χώροι όπου μπορεί να αναδύεται εκ νέου η δημόσια σφαίρα, όπως αναφέρει σχετικά η Χάνα Άρεντ (δεν μπορώ να αποφύγω τις θεωρητικές αναφορές)